U BiH upozoreno na rast političkih pritisaka na univerzitete

Autonomija i akademske slobode na univerzitetima u Bosni i Hercegovini sve su više pod pritiskom politike, a visoko obrazovanje umjesto reformama i razvojem sve češće se bavi odbranom vlastite institucionalne nezavisnosti, poručeno je na sesiji Asocijacije nezavisnih intelektualaca Krug 99 u Sarajevu. Tema skupa bila je autonomija i akademske slobode univerziteta u BiH i evropskom prostoru, a o tome su govorili rektor Univerziteta u Zenici Jusuf Duraković, bivši rektor Univerziteta u Sarajevu Muharem Avdispahić i bivši rektor Univerziteta Džemal Bijedić u Mostaru Elvir Zlomušica.

Duraković je upozorio da se o akademskim slobodama u BiH malo govori, iako su autonomija univerziteta i akademska samouprava zagarantirane Okvirnim zakonom o visokom obrazovanju BiH. Kao problem je izdvojio praksu nižih nivoa vlasti, posebno kantona, koji, kako je rekao, često ne poštuju više pravne akte, čime se otvara prostor za politički uticaj na upravljanje univerzitetima. Naveo je i da je Univerzitet u Zenici u posljednje četiri godine dobio četiri odluke Ustavnog suda BiH kojima su pojedine odredbe kantonalnog zakona o visokom obrazovanju proglašene neustavnim i neusaglašenim s državnim okvirnim zakonom.

Osporenim odredbama, prema Durakoviću, kantonalna vlast je sebi davala saglasnost na izbor rektora i prorektora, upravnom odboru pravo donošenja statuta univerziteta, kao i mogućnost smjene rektora. Rekao je i da postoji problem jer se pitanje usaglašenosti zakona s Okvirnim zakonom može pokrenuti samo kroz sudske procese, nakon čega redovni sud odlučuje hoće li predmet uputiti Ustavnom sudu BiH. Duraković je ocijenio da je riječ o pokušaju stavljanja Univerziteta u Zenici pod potpunu političku kontrolu.

Avdispahić je govorio o evropskoj tradiciji visokog obrazovanja i podsjetio da univerzitet spada među rijetke institucije koje su kroz stoljeća zadržale kontinuitet i prepoznatljivu društvenu ulogu. Istakao je da evropski model počiva na akademskoj slobodi, institucionalnoj autonomiji i samoupravi univerziteta, od Humboldtove tradicije do savremenog evropskog prostora visokog obrazovanja. Spomenuo je i Magna Chartu Universitatum iz 1988. godine, koju su potpisali rektori evropskih univerziteta, među njima i Univerziteta u Sarajevu, kao dokument koji potvrđuje povezanost visokog obrazovanja, istraživanja i autonomije univerziteta.

Prema njegovim riječima, savremeni evropski model podrazumijeva da država definira pravni okvir, strateške ciljeve i ukupni grant za finansiranje, dok univerzitet samostalno upravlja sredstvima, planira razvoj i donosi akademske odluke. Avdispahić je rekao da je ključno evropsko načelo da država definira ciljeve, a univerzitet bira akademske mehanizme njihovog ostvarivanja, a ne da ministarstvo operativno upravlja akademskim odlukama. Dodao je i da postojeći model trezorskog poslovanja otvara pitanje jesu li univerziteti samostalne javne institucije ili administrativni korisnici budžetskih sredstava.

Zlomušica je upozorio da univerziteti u Bosni i Hercegovini zaostaju za većinom zemalja nastalih raspadom bivše Jugoslavije, a jedan od razloga vidi u ugroženoj autonomiji visokoškolskih ustanova. Ocijenio je da se univerziteti previše bave sami sobom i političkim pritiscima, umjesto reformama i uključivanjem u procese koji bi ih približili kvalitetu evropskih univerziteta. Naveo je i da postoje miješanje političkih partija i vjerskih zajednica u rad univerziteta, kao i izostanak snažnijeg otpora unutar same akademske zajednice. Kao primjer otpora pritiscima spomenuo je Univerzitet u Beogradu, koji je, kako je rekao, posljednjih godina bio izložen snažnim političkim pritiscima.